تحقیقات پوشاک ایرانیان در دوره هخامنشیان، پارتیان و ساسانیان

x94مادى ها با پوشيدن پوشاک هاى اصلى ايرانى تر بازشناخته مى شوند. بر سر آنها کلاه گرد نمدى (مايل به جلو با دنباله آويزان روى گردن) دارند. يک تنزيب چرمى تنگ آستين دراز که تا بالاى زانو مى رسيده در بر کرده اند... و روى تنزيب هنگام آذين شايد جبه اى مى انداختند. x93

 

شلوار بند چرمى و کفش بنددار با نوک برجسته، نشان مى دهد که پوشندگان آنها بسيارى از وقت خود را به سوارى مى گذرانيدند. (تاريخ هخامنشي)

 

هردوت نوشته است: x94پارسى ها، اين لباس و اسلحه را داشتند: ... قبائى آستين دار رنگارنگ در بر... زرهى که حلقه هاى آهنين آن به فلس هاى ماهى شباهت داشت بر تن... و شلوارى که ساق ها را مى پوشيدند در پا... اسلحه مادى ها مانند پارسى ها بود، چه، اسلحه اى که شکل آن را بيان کرديم. در واقع اسلحه مادى است نه پارسيx93...

 

اين طور به نظر مى رسد که پوشاک رزمى پارسى ها که خود از مادها گرفتند، آهنين بوده، و مادها براى مواقع رزم پوشاک آهنين داشته اند نه چرمين ...

 

ظاهراً مادى ها سرپوشى بر سر مى نهادند که مانند باشلق هاى امروزى مردم کوهپايه هاى گيلان و آذربايجان است و يادآور کلاه هاى نوک تيز سکانى و بخارائى هستند.

 

به گفته گزنفون: مادى ها عادت داشتند پوشاک ارغوانى بپوشند، رداى بلند بر تن کنند و گردن بندهاى متعدد بر گردن و دست بندهاى مزين به دست بياويزند...

 

در کتاب هگمتانه درباره زنگوله هاى زينتى آمده است: سى و سه عدد زنگ کوچک طلا در طرف داخل و پائين دامن لباس، يا در نزديک لبه شلوار يا در محل هاى ديگر پوشاک بانوان مى دوخته اند، و هنگام راه رفتن صداى آهستهٔ آنها بر تجمل و زينت صاحب پوشاک مى افزود.

 

تنها يکى از اين سى و سه زنگ داراى آويزى است و با حرکت زنگ صداى خفيف و مطبوعى شنيده مى شود و بالاى دو عدد آنها هم حلقه کوچک جاى دوختن را به پوشاک دارد...

 

به نوشته دياکونف، پوشاک پرچين دار از آن مادها و متعلق به مردم ساکن مشرق ماد (يا ماد شرقي) مى داند، و به احتمال ايزانتى ها و پارتاکنى ها بودند که آن را مورد استفاده قرار مى دادند.

 

پوشاک پارسى ها به نوشته هردوت: پارسى ها، پوشاک مادى ها را که بهتر از لباس خود تشخيص دادند از اين رو آن را اقتباس کردند.

 

به نوشته گزنفون: کوروش پوشاک مادى را اقتباس کرد و نزديکان خود را بر آن داشت تا اين لباس را بپوشند. حسن اين لباس در آن است که معايب را مى پوشاند و اشخاص را بزرگ تر و شکيل تر مى نماياند.

 

پوشاک نيم ارغوانى و نيم سفيد از نوع لباس چين دارى بود که سربازان جاويدان مى پوشيدند و مشهور به پوشاک پارسي، بود. به نوشته ويل دورانت: از زمان داريوش اول، غالب پارسى ها پوشاک هائى مانند لباس هاى مردم ماد بر تن مى کردند و بعدها خود را به زيورآلات مادى نيز مى آراستند و به جز دو دست، بازگذاشتن هر يک از قسمت هاى بدن را خلاف ادب مى شمردند، از اين رو سر تا پاى ايشان با سربند يا کلاه تا پاپوش پوشيده بود.

 

x94شوار سه قسمتى و پيراهنى کتانى و دو لباس رو مى پوشيدند که آستين آنها دست ها را مى پوشانيد و سبب آن بود که از گزند گرماى سخت تابستان و سرماى جانکاه زمستان در امان باشند. امتياز شاه در آن بود که شلوار قلاب دوزى شده با نقش و نگار سرخ مى پوشيد و دکمه هاى کفش وى به رنگ زعفرانى بود.x93

 

به نوشته ريچارد فراى به نقل از استرايون نوشته است: که پارسيان مخصوصاً در جامه پوشيدن از مادها پيروى کردند (جزء کسانى که در جنوب بودند) و در جامه پوشيدن از مردم شکست خورده ايلام تقليد کردند (کتاب ميراث ايران)

 

پارسى ها براى سوارکارى و جنگاورى نيز، از پوشاک مادها که شامل x94جبهx93 پيراهن، شلوار و باشلق و کلاه هاى از نوع نوک تيز پيچيده به نوارهاى زينتى x94با دستمال هاى بزرگx93 استفاده مى کردند.

 

اشکانيان که در خاور کشور ماد مى زيستند، از همان قديم پوشاکى همسان پوشاک مادها داشتند، و نقوش تخت جمشيد آنها را مى نماياند.

 

پيراهن، همان بوده که مادها دربر داشتند x94از نوع جلو بسته، دامن گرد، نواردار، زيوردار، قلاب دوزى شده و ديده مى شود که اين نوارها و زيورها (مانند پيراهن مادها) گاهى دو طرف پيراهن را مزّين کرده استx93 و گاه يک راسته در وسط پيراهن نقش مى شده. پارت ها پيراهن ديگرى داشتند که پائين تنه آن از کمر به پائين (و گاه از زيربغل) بسيار فراخ بوده است. اين پيراهن به کار تشريفات نمى آمده بلکه براى سوارکارى بسيار مناسب و کارآمد بوده است.

 

پارت ها را اغلب با موهاى پرپشت (که نوارى به شيوه شوشى ها، گيلکى ها، هندى ها، قندهارى ها بر آن بسته اند) مى شناسند، ولى پارتى ها از انواع کلاه معمول زمان مادها نيز برخوردار بودند.

 

... پارت ها، جبه و شنل به کار مى بردند. شنل آنان با شنل مادى تفاوت داشت بدين معنى که شنل پارتى ها اندکى فراخ تر و گاهى بر يک طرف شانه با دکمه اى به هم وصل مى شده است.

 

جبه پارت ها، نظير جبه مادى ها بوده سجاف جلوى جبه پارت ها نيز قلاب دوزى شده و مزّين بود.

 

در دوره ساساني، همه قباها تا جائى که امکان داشته (به منظور آزادى عمل و نشست و برخاست و سواري) به صورت هاى مختلف ترک دار تهيه مى شده است.

 

يکى از دو نوع قباى اين دوره، يادآور قباى اشکانى است. شلوار ساسانى ها همان است که پارتى ها در پا داشته اند، ولى ساسانى ها آن را بلندتر مى گرفته اند و ضمناً نوارى در جلوى تيغهٔ ساق، چين هاى آن را جمع مى کرده و به اندازه لِنگ در مى آورد.

 

در دوره ساسانى نيز همهٔ پوشاک افراد متمکن، قلاب دوزى مى شده است. در روزگار ساسانى نوعى شلوار که ساق هاى بلند تا به پشت پا و بسيار فراخ بود و در مچ پا مانند ديگر شلوارها جمع نمى شد.

 

جبه و شنل نيز در روزگار ساسانيان به کار مى رفته، اما شنل از تنوع فراوانى برخوردار بود.

 

www.سارافون.com